Nalatenschap afwikkelen is meer dan alleen aangifte erfbelasting

Als een ouder is overleden, kom je vaak in een emotioneel zware periode terecht. Naast het verweven van dit verlies in je leven en ondersteunen van je andere ouder, moeten ook allerlei praktische, juridische en fiscale zaken worden geregeld. Veel mensen denken: "We doen de aangifte erfbelasting en dan is alles geregeld, want de langstlevende krijgt alles." Helaas is dat een misvatting die later voor (veel) problemen kan zorgen.

In dit artikel lees je waarom het afwikkelen van een nalatenschap zo belangrijk is (ook van de eerst overleden echtgenoot) en welke risico's je loopt als je alleen aangifte erfbelasting doet. En ik laat je stap voor stap zien hoe je dit aanpakt.

Grote misvatting: we hoeven alleen aangifte erfbelasting te doen

In mijn praktijk als RegisterExecuteur zie ik het vaak: na het overlijden van vader of moeder is aangifte erfbelasting gedaan, maar daarna is er niets gebeurd. De langstlevende ouder blijft gewoon in de woning wonen en beheert het vermogen. Voor de kinderen lijkt er weinig te veranderen.

Het probleem? Juridisch gezien blijft de nalatenschap in een 'zwevende toestand' bestaan. Het erfdeel van de kinderen is niet formeel vastgelegd en beschermd. En dat kan later tot vervelende situaties leiden. Bij een koopwoning wordt dan vaak bij het tweede overlijden teveel erfbelastiong betaald.

Waarom veel mensen de nalatenschap niet afwikkelen

De redenen om de nalatenschap niet af te wikkelen, zijn vaak begrijpelijk:

• ‘We willen zo min mogelijk gedoe en alles praktisch houden’.
• 'We willen vader of moeder niet lastigvallen met ingewikkelde juridische zaken.'
• 'Alles blijft toch bij de langstlevende ouder, we hoeven niets te doen.'
• 'De erfbelasting is betaald, dus is alles geregeld.'
• 'Het duurt toch jaren voordat onze andere ouder ook overlijdt. We regelen het later wel.'
• 'We vertrouwen elkaar volledig, dus het komt wel goed.'
• 'Mama heeft het al moeilijk genoeg, we willen haar niet belasten met geldzaken.'
• 'We zijn het onderling al eens geworden, dus waarom extra kosten maken?'

Let op: deze overwegingen zijn menselijk en heel begrijpelijk, zeker in de fase waar veel aandacht en energie gaat naar rouwen. Maar ze negeren de juridische en financiële risico's. Bovendien laten veel erfgenamen hierdoor geld liggen, wat op tafel komt bij het overlijden van de langstlevende ouder.

3 belangrijke risico's als je de nalatenschap niet afwikkelt

1. Je erfdeel is niet veiliggesteld

Het belangrijkste risico: zolang de erfenis niet is afgewikkeld, is je erfdeel niet omgezet in een concrete, afdwingbare vordering op de langstlevende ouder.

Dit betekent:

• Je hebt wel recht op en deel van de erfenis, maar je kunt je erfdeel niet opeisen (de wet biedt een aantal gronden die je beschermen);
• Je hebt geen zekerheid over de exacte omvang van je erfdeel;
• Dat de vermogensbestanddelen uit de nalatenschap zijn niet formeel toebedeeld.
• Juridisch blijft ieder eigenaar van een onverdeeld deel, en de langstlevende gaat in de praktijk gewoon verder. Dat werkt in praktijk op korte termijn, maar niet als de tweede ouder overlijdt.

2. Wat als je vader of moeder opnieuw trouwt?

Dit is één van de meest risicovolle scenario's, vooral bij een huwelijk in (beperkte) gemeenschap van goederen. En zeg niet dat het niet gebeurt, vooral als je vader of moeder relatief jong is. Het aantal samengestelde gezinnen neemt snel toe.

Bij een huwelijk in gemeenschap van goederen valt het gehele vermogen - inclusief jouw erfdeel – in de nieuwe huwelijksgoederengemeenschap. De wet kent hier wel mogelijkheden om je erfdeel zeker te stellen, maar daar moet je zelf een beroep op doen.

Dit kan verstrekkende gevolgen hebben:

1. Vermengingsrisico: je erfdeel wordt onderdeel van het gezamenlijke vermogen met de nieuwe partner. Ook de nieuwe partner heeft recht op bescherming zoals we hiervoor hebben gezien met de wettelijke verdeling. En je hebt geen bewijs van je erfdeel.
2. Schuldenrisico: schuldeisers van de nieuwe partner kunnen verhaal halen op het gezamenlijke vermogen. Of wat als je vader of moeder zelf onverwacht in de schulden komt. Dan kan je erfdeel verdampen als sneeuw voor de zon.
3. Erfrechtrisico: de nieuwe partner heeft bij overlijden van jouw ouder, ook weer recht op de helft van de gemeenschap. Je zit dan opnieuw in de 'erfrechtelijke wachtkamer’ totdat ook de nieuwe partner overlijdt. Bij een jongere partner kan dat jaren duren.
4. Bewijsproblemen: het wordt steeds moeilijker om aan te tonen welk vermogen oorspronkelijk van je overleden ouder kwam. Het bewijs staat niet onomstotelijk vast. Dit leidt in praktijk met discussies met erfgenamen van de nieuwe partner en daar zit je niet op te wachten.

3. Onduidelijkheid en complexiteit bij overlijden langstlevende

Als de nalatenschap van de eerste ouder niet is afgewikkeld, ontstaat bij het overlijden van de tweede ouder een behoorlijk complexe situatie. Je moet dan feitelijk twee nalatenschappen tegelijk afwikkelen..

Ik zie in mijn praktijk dat dit regelmatig leidt tot:

1. Discussies tussen erfgenamen over de omvang van ieders erfdeel;
2. Bewijsproblemen (de aangifte erfbelasting kan helpen, maar is geen boedelbeschrijving).
3. Hogere kosten door het reconstrueren van de eerste nalatenschap.
4. Mogelijke familieconflicten die de verhoudingen blijvend kunnen beschadigen. Waar geld en emotie samenkomen, is de redelijkheid soms ver te zoeken, zeker als de relaties al niet zo goed waren.

Hoe wikkel je de nalatenschap goed af?

Het afwikkelen van de nalatenschap is eenvoudiger dan je denkt, zeker als familierelaties prima zijn. Ik laat je aan de hand van een standaard voorbeeld zien hoe het werkt. Bij afwijkingen, zoals een testament met keuzemogelijkheden, is het raadzaam contact op te nemen.

Praktijkvoorbeeld: Jan en Ans met twee kinderen

• Jan (81) en Ans (69) zijn gehuwd in gemeenschap van goederen.
• Zij hebben twee kinderen, Pascal (42) en Joris (40).
• Ans is op 24 januari 2026 overleden.
• Ze heeft geen testament gemaakt, dus het wettelijk erfrecht is van toepassing.

De nalatenschap van Ans wordt in een aantal stappen afgewikkeld. Kijk daarbij goed naar de juridische gevolgen en de bijbehorende fiscale aspecten. In de praktijk wordt dit op één hoop gegooid.

Stap 1: Boedelbeschrijving maken: wat is er allemaal?

Het overlijden van Ans ontbindt het huwelijk tussen haar en Jan. De eerste stap is het in kaart brengen van alle bezittingen en schulden van de op het moment van overlijden.

Het huwelijk in gemeenschap van goederen betekent dat de helft van het gezamenlijke vermogen aan Jan toebehoort en de andere helft in de nalatenschap van Ans valt.

In dit vereenvoudigde voorbeeld het is gezamenlijk vermogen:

• Woning: marktwaarde € 500.000
• Bankrekeningen: € 100.000
• Totaal gezamenlijk vermogen: € 600.000

Het onverdeelde vermogen van Ans is daarmee de helft: € 300.000.

Ik heb alle kosten zoals uitvaartkosten en verdere verrekeningen voor het begrip buiten beschouwing gelaten. Let op: onderbouw ook deze boedelbeschrijving met documenten. Denk aan een opgave van de bank met het saldi van bankrekeningen op het moment van overlijden. En de waardebepaling van de woning door bijvoorbeeld een makelaar.

Stap 2: Wie zijn de erfgenamen en wat krijgen ze?

Er is geen testament, dus we kijken naar de wet. De langstlevende echtgenoot en de kinderen erven ieder voor een gelijk deel:

• Jan (de echtgenoot): 33,33% = € 100.000
• Pascal (zoon): 33,33% = € 100.000
• Joris (zoon): 33,33% = € 100.000

Belangrijk: De wet beschermt de langstlevende ouder. Pascal en Joris krijgen hun erfdeel niet direct uitbetaald. Jan krijgt de beschikking over het hele vermogen van Ans (€ 300.000), maar hij erkent het erfdeel van Pascal en Joris wel schuldig te zijn. Deze vordering wordt pas uitbetaald na het overlijden van Jan.

De kinderen zitten dus in de 'erfrechtelijke wachtkamer' en kunnen hun vordering pas opeisen na overlijden van Jan.

Stap 3: Wie moet wat betalen, zoals erfbelasting

Pascal en Joris hebben recht op een erfdeel van € 100.000, maar krijgen dat nog niet in handen. Er is wel sprake van een erfrechtelijke verkrijging, waarover erfbelasting verschuldigd is. Het zou dan ook onredelijk zijn dat zij deze aanslag erfbelasting zelf moeten betalen. De wet bepaalt dat de langstlevende echtgenoot de erfbelasting voorschiet en dit komt in minder op de vordering van de kinderen.

Jan is geen erfbelasting verschuldigd. De aangifte erfbelasting leidt tot het opleggen van een aanslag met € 0. Hij heeft een vrijstelling van (maximaal) € 828.035.

Berekening grondslag erfbelasting voor Pascal en Joris:

• Woning: 50% van € 450.000 × 33,33% = € 75.000
• Bankrekeningen: 50% van € 100.000 × 33,33% = € 16.666
• Totale verkrijging: € 91.666 per persoon

De kinderen hebben in 2026 een vrijstelling van € 26.230.

Het belastbaar bedrag is dan: € 91.666 - € 26.230 = € 65.436.

De verschuldigde erfbelasting is 10%, te weten: € 6.543 per persoon. Dit is puur een berekening. De aangifte erfbelasting is dus geen boedelbeschrijving.

Jan betaalt deze erfbelasting voor de kinderen en dit komt in mindering op hun vordering.

Stap 4: De nalatenschap verdelen en (juridisch) vastleggen

De verdeling wordt vastgelegd in een akte van verdeling. Dit klinkt formeel, maar het kan ook een onderhandse akte zijn (dus geen notaris nodig, tenzij er onroerend goed moet worden ingeschreven).

In deze akte van verdeling staat:

• Wie de erfgenamen zijn;
• Hoe hoog de erfdelen zijn
• Wie welk deel van het vermogen krijgt
• Eventuele aanvullende voorwaarden.

De vorderingen van Pascal en Joris op de toekomstige nalatenschap van Jan is in de akte van verdeling € 93.457 per persoon.

Deze akte geeft je een juridische titel die je kunt gebruiken als dat later nodig is. Denk terug aan alle risico's die ik eerder noemde – dit is je bescherming!

Als Jan later overlijdt:

Pascal en Joris komen uit de 'erfrechtelijke wachtkamer' en kunnen hun vordering van € 93.457 belastingvrij opmaken. Dit bedrag is namelijk een schuld van de nalatenschap van Jan. Zo wordt over dit deel maar één keer erfbelasting betaald!

Stap 5: Administratie op orde houden

Tot slot: bewaar alle documenten veilig. Denk bijvoorbeeld aan:

• De boedelbeschrijving met bewijsstukken;
• De getekende akte van verdeling;
• Bevestiging registratie bij het Kadaster (als er onroerend goed is);
• Wijzigingen tenaamstelling bank- en beleggingsrekeningen.

Als RegisterExecuteur doe ik dat in het Digitaal Nalatenschapsdossier, zodat het allemaal geborgd is voor de toekomst. Ik zeg wel eens:

Bij elke afwikkeling volgt een nieuwe voorbereiding van een toekomstige nalatenschap.

De voordelen van tijdig en correct afwikkelen

Door de nalatenschap volledig af te wikkelen, creëer je duidelijkheid en zekerheid voor iedereen:

✓ Juridische zekerheid – Je erfdeel is formeel vastgelegd en beschermd.

✓ Duidelijkheid voor iedereen – Iedereen weet precies waar hij of zij aan toe is.

✓ Voorkomt familieconflicten – Minder kans op ruzie en gedoe als omstandigheden veranderen.

✓ Lagere kosten – Tijdig afwikkelen voorkomt dure procedures later en bespaart erfbelasting.

✓ Gemoedsrust – Je weet dat alles goed is geregeld.

Heb je vragen over het afwikkelen van een nalatenschap?

Dat kan ik mij goed voorstellen. Voor het afwikkelen van de nalatenschap van de eerst overleden ouder kan ik je eenvoudig helpen. Meer informatie vind je op de pagina Afwikkelen nalatenschap eerst overleden ouder. Neem gerust en vrijblijvend contact met me op.